Uitval in het eerste jaar: wat kun je van tevoren weten?

·

Elk jaar stopt een flink deel van de studenten in het eerste jaar. Dat is geen geheim, maar het voelt wel als iets wat anderen overkomt. Hoe herken je van tevoren of je op de goede plek zit?

Waarom stoppen zoveel studenten in het eerste jaar?

Uitval in het eerste jaar is een van de meest besproken onderwerpen in het onderwijs, maar tegelijk een van de minst begrepen. De cijfers zijn al jaren stabiel: bij sommige opleidingen stopt een kwart tot een derde van de eerstejaars voor het einde van het jaar. Dat klinkt alarmerend, maar het zegt niet per se iets over de kwaliteit van de opleiding of over de student zelf.

Wat je wel kunt zeggen, is dat uitval zelden uit het niets komt. Er zijn bijna altijd signalen die er al waren vóór de start. Het probleem is dat die signalen lastig te lezen zijn als je er middenin zit.

De meest genoemde reden is een verkeerde studiekeuze. Niet verkeerd in de zin van dom of onverstandig, maar verkeerd in de zin van: niet goed genoeg getest. Je kiest iets omdat het interessant klinkt, of omdat vrienden hetzelfde doen, of omdat je niet weet wat je anders moet kiezen. En dan kom je erachter dat de dagelijkse praktijk van die studie heel anders is dan je had verwacht.

Het verschil tussen interesse en geschiktheid

Er is een verschil tussen iets interessant vinden en er elke dag mee bezig willen zijn. Dat klinkt logisch, maar in de praktijk is het een van de grootste valkuilen bij studiekeuze. Je kunt gefascineerd zijn door psychologie zonder dat je de studie zelf leuk vindt. Je kunt nieuwsgierig zijn naar techniek zonder dat je uren wilt zitten rekenen.

Interesse is een goed startpunt, maar het is geen garantie. Wat je ook nodig hebt, is een beeld van hoe de opleiding er van dag tot dag uitziet. Welke opdrachten krijg je? Hoe ziet een gewone dinsdag eruit? Zijn er veel practica, veel schrijfopdrachten, veel samenwerken? Die vragen klinken saai, maar ze zijn cruciaal.

Dat is precies waarom meeloopdagen zo waardevol zijn. Niet om de sfeer te proeven of de campus te zien, maar om te ervaren of je de inhoud van een dag ook echt kunt volhouden. Eén dag meedraaien vertelt je meer dan tien open dagen.

Geschiktheid gaat overigens niet alleen over talent. Het gaat ook over werkstijl. Iemand die goed is in zelfstandig werken, heeft het in een sterk gestructureerde opleiding misschien juist moeilijk. Iemand die houdt van duidelijke kaders, kan vastlopen in een opleiding met veel keuzevrijheid. Dat zijn geen karakterfouten, het zijn gewoon verschillen.

Wat je zelf kunt doen voor de start

Er zijn concrete stappen die je kunt zetten voordat je je definitief inschrijft. Veel studenten slaan die stappen over, niet omdat ze lui zijn, maar omdat ze niet weten dat die stappen bestaan of wat ze precies opleveren.

Dingen die helpen bij een betere studiekeuze:

  • Open dag bezoeken met een lijst vragen die je echt wilt beantwoorden, niet alleen rondkijken
  • Meeloopdag aanvragen bij de opleiding, liefst op een gewone lesdag
  • Praten met studenten die al een jaar verder zijn, bij voorkeur buiten een open dag om
  • Nagaan of de opleiding een bindend studieadvies geeft en wat dat in de praktijk betekent
  • Kijken of er een propedeuse is en hoe die is opgebouwd
  • Jezelf eerlijk vragen: wat doe ik als ik niets hoef te doen?
  • Nagaan of je al eens iets hebt afgemaakt dat moeilijk was, en hoe dat ging

Die laatste twee vragen klinken persoonlijk, maar ze zijn relevant. Zelfsturing is een van de vaardigheden die het meest verschilt tussen middelbare school en vervolgonderwijs. Op de middelbare school zijn er veel structuren die je op gang houden. In het mbo en zeker in het hbo of wo verdwijnt een deel van die structuur.

Wanneer twijfel een signaal is

Twijfel voor de start is normaal. Bijna iedereen twijfelt. Maar er is een verschil tussen gezonde twijfel en twijfel die je iets probeert te vertellen.

Gezonde twijfel ziet er zo uit: je weet niet precies wat je wilt, je vindt meerdere richtingen interessant, je vraagt je af of je goed genoeg bent. Dat is spanning die hoort bij een grote keuze.

Twijfel als signaal ziet er anders uit: je hebt het gevoel dat je iets kiest omdat het moet, niet omdat je het wilt. Je stelt de keuze steeds uit. Je kunt niet uitleggen waarom je voor deze opleiding kiest als iemand ernaar vraagt. Je hoopt dat het wel goed komt als je er eenmaal aan begint.

Dat tweede type twijfel verdient meer aandacht. Niet om je bang te maken, maar omdat het je iets vertelt. Het kan betekenen dat je meer tijd nodig hebt. Het kan ook betekenen dat je eigenlijk al weet dat het niet de juiste keuze is, maar dat je dat nog niet hardop durft te zeggen.

Er zijn ook studenten die bewust kiezen voor een tussenjaar. Dat wordt soms gezien als uitstellen, maar het kan ook een slimme manier zijn om beter te begrijpen wat je wilt. Werk, vrijwilligerswerk, reizen of een andere tijdsinvulling kan je meer leren over jezelf dan een jaar studeren aan iets wat niet klopt.

De rol van geld en praktische druk

Studiekeuze gaat niet alleen over inhoud en interesse. Er spelen ook praktische factoren mee, en die worden niet altijd serieus genoeg genomen in gesprekken over studiekeuze.

Geld is er een van. Studeren kost geld, ook als je een beurs hebt of leent. De druk om snel klaar te zijn, om geen tijd te verspillen, om niet te veel schulden op te bouwen, is voor veel studenten reëel. Die druk kan er soms toe leiden dat je een keuze maakt die niet helemaal klopt, gewoon omdat het de snelste of goedkoopste weg lijkt.

Het is goed om te weten hoe financiële regelingen werken voordat je begint. Denk aan het verschil tussen een prestatiebeurs en een lening, wat er gebeurt als je switcht van opleiding, of wat een bindend studieadvies betekent voor je financiële situatie. Als je vragen hebt over de praktische kant van studiefinanciering en administratieve zaken, kan administratie geldrop je helpen met een helder overzicht. Basiskennis over geldzaken is niet omdat studeren een financieel project is, maar omdat onduidelijkheid over geld extra druk geeft op een toch al spannende periode.

Naast geld speelt ook de woonsituatie een rol. Ben je van plan op jezelf te wonen? Dan verandert er veel tegelijk: nieuwe stad, nieuwe mensen, nieuwe studie, nieuw dagritme. Dat is veel. Sommige studenten onderschatten hoeveel energie dat kost in het eerste jaar.

Veelgestelde vragen over uitval in het eerste jaar

Wat zijn de meest voorkomende redenen voor uitval?

De meest genoemde redenen zijn een verkeerde studiekeuze, moeite met de zelfstandigheid die het hoger onderwijs vraagt, en problemen met de combinatie van wonen, studeren en sociale aanpassing. Soms speelt ook gezondheid een rol, zowel fysiek als mentaal. Uitval heeft zelden één oorzaak. Meestal is het een combinatie van factoren die tegelijk opspelen in een periode waarin alles nieuw is.

Is stoppen in het eerste jaar altijd een mislukking?

Nee. Stoppen kan ook een goede beslissing zijn. Als je na een paar maanden merkt dat de opleiding echt niet bij je past, is doorgaan niet automatisch de verstandigste keuze. Stoppen kost moed, zeker als je het gevoel hebt dat je daarmee teleurstelt. Maar een jaar verliezen aan iets wat niet werkt, is ook een keuze. Veel mensen die gestopt zijn, kijken er later op terug als een moment waarop ze eerlijk waren met zichzelf.

Hoe weet je of je moet doorzetten of stoppen?

Dat is een van de moeilijkste vragen, en er is geen universeel antwoord. Wat helpt, is onderscheid maken tussen tijdelijke moeilijkheden en structurele twijfel. Elk eerste jaar is zwaar. Maar als je na een paar maanden nog steeds geen enkel moment hebt gehad waarop je dacht “dit is het”, dan is dat iets om serieus te nemen. Praat erover met een studieadviseur of decaan. Die gesprekken zijn vertrouwelijk en gaan niet over oordelen, maar over helpen begrijpen wat je nodig hebt.

Meer om te lezen